Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkat süreçlerini, dürtü kontrolünü ve davranışların düzenlenmesini etkileyen nörogelişimsel bir bozukluktur. Çoğunlukla çocukluk döneminde fark edilse de bazı bireylerde belirtiler uzun süre gözden kaçabilir ve ancak ergenlik veya yetişkinlik döneminde günlük yaşamı etkilemeye başladığında fark edilebilir.
DEHB yalnızca çocuklarda görülen bir durum değildir. Birçok yetişkin, yaşadığı dikkat dağınıklığı, unutkanlık, planlama güçlüğü veya dürtüsel davranışlar nedeniyle değerlendirme sürecine başvurmakta ve bu belirtilerin altında DEHB olabileceğini öğrenmektedir.
DEHB Belirtileri Nelerdir?
DEHB belirtileri her bireyde aynı şekilde ortaya çıkmaz. Bazı kişilerde dikkat eksikliği ön plandayken, bazı kişilerde hareketlilik veya dürtüsellik daha belirgin olabilir. Genel olarak belirtiler üç temel başlık altında değerlendirilir.
Dikkat Eksikliği
Dikkat eksikliği, kişinin dikkatini sürdürmekte ve organize olmakta zorlanmasıyla kendini gösterir. Sık görülen belirtiler şunlardır:
- Yapılması gereken işlere başlamakta veya tamamlamakta güçlük yaşama
- Uzun süre dikkat gerektiren görevlerden kaçınma
- Günlük yaşamda sık unutkanlık yaşama
- Eşyaları kaybetme veya yerini hatırlamakta zorlanma
- Planlama ve zaman yönetiminde güçlük çekme
- Karşısındaki kişiyi dinlerken zihnin başka konulara kayması
- Ayrıntıları gözden kaçırma
- Sorumlulukları sürdürmekte zorlanma
Hiperaktivite
Hiperaktivite, kişinin yaşına ve gelişim düzeyine göre beklenenden daha fazla hareketlilik göstermesi olarak tanımlanır. Çocukluk döneminde daha belirgin olsa da yetişkinlikte içsel huzursuzluk şeklinde devam edebilir.
- Yerinde durmakta zorlanma
- Sürekli hareket etme ihtiyacı hissetme
- Elleri veya ayakları sık hareket ettirme
- Gereğinden fazla konuşma
- Sessiz kalınması gereken ortamlarda huzursuzluk yaşama
- Çocuklarda sınıf içerisinde sık sık ayağa kalkma veya dolaşma davranışları
Her DEHB tanısı alan bireyde hiperaktivite görülmeyebilir. Özellikle bazı yetişkinlerde dikkat eksikliği baskın olabilir.
Dürtüsellik
Dürtüsellik, kişinin davranışlarının sonuçlarını yeterince değerlendirmeden hareket etmesiyle ilişkilidir.
- Karşısındaki kişi konuşmasını bitirmeden cevap verme
- Söz kesme veya konuşmalara müdahale etme
- Sıra beklemekte zorlanma
- Anlık istekleri erteleyememe
- Sonuçlarını düşünmeden karar verme
- Riskli davranışlara daha yatkın olma
DEHB’nin Nedenleri Nelerdir?
DEHB’nin ortaya çıkmasına neden olan tek bir faktör bulunmamaktadır. Araştırmalar genetik yatkınlığın önemli bir rol oynadığını göstermektedir. Bunun yanı sıra bazı biyolojik ve çevresel faktörlerin de etkili olabileceği düşünülmektedir.
Bunlar arasında:
- Ailede DEHB öyküsünün bulunması
- Erken doğum
- Düşük doğum ağırlığı
- Gebelik döneminde yaşanan bazı risk faktörleri
- Doğum sırasında ortaya çıkan komplikasyonlar
- Kafa travmaları
yer almaktadır.
DEHB Tanısı Nasıl Konur?
DEHB tanısını kesin olarak ortaya koyan tek bir laboratuvar testi veya görüntüleme yöntemi bulunmamaktadır. Tanı sürecinde kişinin yaşam öyküsü, çocukluk döneminden itibaren gösterdiği belirtiler ve bu belirtilerin günlük yaşam üzerindeki etkileri ayrıntılı olarak değerlendirilir.
Değerlendirme sürecinde:
- Klinik görüşmeler yapılır
- Gerekli durumlarda aile bireylerinden bilgi alınır
- Standart değerlendirme ölçeklerinden yararlanılır
- Dikkat, planlama ve yürütücü işlevleri değerlendiren psikolojik testler uygulanabilir
- Çocuk ve ergenlerde öğretmen görüşleri de sürece dahil edilebilir
Tanı koyarken belirtilerin uzun süredir devam ediyor olması ve kişinin akademik, sosyal veya mesleki yaşamını etkilemesi önemli kriterler arasındadır.
Her Dikkat Sorunu DEHB Anlamına Gelir Mi?
Hayır. Dikkat dağınıklığı birçok farklı nedenle ortaya çıkabilir. Yoğun stres, uyku problemleri, kaygı, depresyon, fiziksel yorgunluk veya yaşam koşullarındaki değişiklikler de dikkat sorunlarına neden olabilir.
DEHB’de ise belirtiler geçici değildir. Genellikle çocukluk döneminden itibaren varlığını sürdürür ve farklı yaşam alanlarında kişinin işlevselliğini etkiler. Bu nedenle dikkat sorunlarının nedenini doğru değerlendirebilmek için uzman görüşü almak önemlidir.
DEHB Tedavi Edilebilir Mi?
DEHB, uygun yöntemlerle yönetilebilen bir durumdur. Tedavi planı kişinin yaşına, belirtilerin şiddetine ve yaşam üzerindeki etkilerine göre belirlenir.
Tedavi sürecinde;
- Psikoeğitim
- Bireysel psikoterapi
- Aile danışmanlığı
- Dikkat ve organizasyon becerilerini geliştirmeye yönelik çalışmalar
- Gerekli durumlarda psikiyatri değerlendirmesi ve ilaç tedavisi
birlikte uygulanabilir. Amaç yalnızca belirtileri azaltmak değil, kişinin akademik, sosyal ve mesleki yaşam kalitesini artırmaktır.
Tedavi Edilmeyen DEHB’nin Olası Sonuçları
Tedavi edilmeyen DEHB bazı bireylerde yaşamın farklı alanlarında çeşitli güçlüklerin ortaya çıkmasına neden olabilir.
Bunlar arasında:
- Akademik performansın beklenen düzeyin altında kalması
- İş yaşamında verimlilik sorunları
- Özgüven problemleri
- Sosyal ilişkilerde çatışmalar
- Kaygı ve depresyon gibi ruh sağlığı sorunlarının görülme riskinde artış
- Dürtüsel davranışlara bağlı problemler
yer alabilir. Erken dönemde yapılan değerlendirme ve uygun destek süreçleri, kişinin güçlü yönlerini daha etkili kullanmasına ve yaşam kalitesini artırmasına katkı sağlayabilir.